Polacy zwrócili już około 1,6 mld opakowań w systemie kaucyjnym – wynika z danych resortu środowiska. Teraz operatorzy muszą zwiększyć skalę zbiórki, bo w tym roku mają osiągnąć 77-proc. poziom selektywnego zwrotu opakowań, a w kolejnych latach dojść do 90 proc. Jednym z pomysłów są butelkomaty stawiane poza sklepami, m.in. na osiedlach mieszkaniowych. Pierwszy taki pilotaż działa na warszawskich Młocinach.
System kaucyjny w Polsce działa od października 2025 r. Konsument płaci kaucję przy zakupie napoju w wybranym opakowaniu, a potem odzyskuje pieniądze, gdy odda butelkę lub puszkę do punktu zwrotu. Cel jest prosty: opakowania mają szybciej wracać do obiegu, zamiast trafiać do zwykłych śmieci.
Do tej pory większość zwrotów odbywała się w sklepach. Operatorzy zaczynają jednak testować model, który bardziej przypomina logikę paczkomatów: punkt ma być blisko domu, dostępny przy codziennych trasach i niezależny od zakupów.
Miliony opakowań wracają przez automaty
Już około 85 proc. zwróconych opakowań trafiło do systemu za pośrednictwem automatów kaucyjnych działających w 13 tys. lokalizacji. Łącznie w Polsce funkcjonuje już 62 tys. punktów zwrotu. Ta sieć musi jednak dalej rosnąć, bo ustawowe poziomy zbiórki są wysokie. Im łatwiej oddać opakowanie, tym większa szansa, że konsument rzeczywiście to zrobi. Problem zaczyna się tam, gdzie automat działa tylko przy sklepie, a mieszkaniec musi specjalnie iść z workiem butelek lub puszek na zakupy.
– Konsumenci oczekują systemu kaucyjnego, dostępności punktów zbiórki, prostoty zwrotu i sprawnego odzyskania pieniędzy, które zapłacili za kaucję. Naszą rolą jest usprawnianie procedur, proponowanie takich metod, aby cały proces zwrotu opakowania był płynny, efektywny, jak najprostszy i jak najbliżej konsumenta – mówi Dariusz Dworzecki, dyrektor ds. rozwoju i sieci zbiórki w Kaucja.pl.
Butelkomat bliżej śmietnika niż sklepu
Na warszawskich Młocinach recyklomaty pojawiły się w przestrzeni osiedlowej. To punkty zwrotu niezależne od placówek handlowych, ustawione bliżej miejsc zamieszkania. Dariusz Dworzecki tłumaczy, że chodzi o publiczne miejsca, w których konsumenci mogą oddać opakowania bez konieczności korzystania z konkretnego sklepu. Operator chce sprawdzić, czy taki model zwiększy wygodę mieszkańców i liczbę zwracanych butelek oraz puszek.
Z punktu widzenia użytkownika zmiana jest prosta, ale istotna. Opakowania można oddać przy okazji wyrzucania śmieci, spaceru z psem albo codziennego wyjścia z domu. System przestaje wymagać wyprawy do sklepu. Dla operatorów to sposób na przybliżenie zbiórki do konsumenta. Dla mieszkańców – na pozbycie się opakowań bez noszenia ich przez dłuższy dystans.
Zwrot kaucji na kartę
Recyclo, które odpowiada za urządzenia, chce odróżnić osiedlowe recyklomaty od wielu automatów znanych ze sklepów. Mechanika przyjmowania opakowań jest podobna, ale zmienia się sposób odzyskania pieniędzy.
– Sama mechanika nie różni się od tych automatów, które znamy ze sklepów, jednak kluczową zmianą jest to, że jest możliwość zwrotu środków z kaucji bezpośrednio na kartę. Wkrótce będzie też możliwość odkładania środków na tzw. walleta, czyli na aplikację – tłumaczy Piotr Kocoń, współtwórca Recyclo.
Wallet to wirtualny portfel w aplikacji. Użytkownik może w nim gromadzić środki i wykorzystać je później, zamiast odbierać zwrot od razu. Osoby, które nie chcą korzystać z płatności kartą, nadal będą mogły wybrać voucher. To ważne, bo system kaucyjny musi być prosty dla różnych grup użytkowników: osób młodszych, seniorów, mieszkańców dużych osiedli i tych, którzy nie chcą instalować kolejnej aplikacji.
Automaty trzeba opróżniać, zanim się zapełnią
Rozproszona sieć recyklomatów wymaga sprawnego zaplecza logistycznego. Samo ustawienie urządzenia nie wystarczy, jeśli automat szybko się zapełni i przestanie działać.
Aby temu zapobiec, Recyclo podzieliło Warszawę na sektory i przypisało do nich osoby odpowiedzialne za obsługę urządzeń. Jak tłumaczy Piotr Kocoń, automaty są opróżniane prewencyjnie. Gdy system pokazuje zapełnienie na poziomie 80 proc., kierowca otrzymuje sygnał, żeby podjechać i opróżnić maszynę.
To element, który może zdecydować o powodzeniu całego modelu. Jeśli mieszkaniec kilka razy podejdzie do niedziałającego albo pełnego recyklomatu, szybko wróci do starych nawyków.
Projekt na Młocinach ma być początkiem szerszej sieci. Recyclo zapowiada ponad 400 automatów w Warszawie i okolicach oraz 4 tys. urządzeń w ciągu trzech-czterech lat. Tempo instalacji ma wynosić 15 automatów tygodniowo, z planem dalszego przyspieszenia. Po osiągnięciu 120 aktywnych urządzeń w Warszawie firma chce rozpocząć montaże w Łodzi, Poznaniu, Wrocławiu, Krakowie i na Śląsku.
Dariusz Dworzecki z Kaucja.pl również mówi o szerszej skali, a nie o kilku testowych urządzeniach. Jeśli mieszkańcy zaczną korzystać z osiedlowych punktów, taki model może stać się jednym z ważnych uzupełnień sklepowej sieci zwrotu.
Spółdzielnia usłyszała mieszkańców
Dla Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej projekt jest odpowiedzią na sygnały od lokatorów i administracji osiedli. Mieszkańcy zgłaszali potrzebę lepszego zorganizowania zwrotu opakowań bliżej domów.
– To, że automaty pojawiły się na naszych osiedlach, wynika z zaistnienia dwóch zdarzeń w tym samym czasie. Pierwsze to głosy od mieszkańców i od administracji osiedli, że jest wiele postulatów o lepsze zorganizowanie tego procesu, zwłaszcza dla osób starszych, które nie są aż tak mobilne, żeby przemieszczać się na większe odległości. Z drugiej strony w tym samym czasie pojawiła się u nas z propozycją współpracy firma Recyclo. W jednym czasie i w jednej przestrzeni spotkał się problem i rozwiązanie – tłumaczy Przemysław Prus, prezes Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM).
Automaty są montowane w pobliżu altan śmietnikowych. Dzięki temu mieszkaniec może połączyć oddanie opakowań z wyrzuceniem odpadów. Prezes WSM ocenia, że takie rozwiązanie jest praktyczne, bo nie wymaga od mieszkańców dodatkowej logistyki. Do spółdzielni wpływają już kolejne wnioski o montaż urządzeń na następnych osiedlach.
System kaucyjny będzie tak dobry, jak jego wygoda
Rozbudowa sieci poza sklepami pokazuje, że system kaucyjny jest już w drugim etapie. Po starcie i pierwszej fali zwrotów zaczyna się walka o codzienny nawyk: czy konsument będzie miał punkt blisko, czy odzyska pieniądze bez problemu i czy automat będzie działał wtedy, gdy przyniesie opakowania.
Operatorzy muszą osiągnąć wysokie poziomy selektywnej zbiórki, ale same przepisy nie wystarczą. Potrzebna jest infrastruktura, która pasuje do życia mieszkańców: sklepów, osiedli, tras do pracy, szkół i punktów usługowych. Jeśli recyklomaty osiedlowe się przyjmą, mogą zmienić sposób korzystania z systemu kaucyjnego. Zwrot opakowań przestanie być czynnością „przy okazji zakupów”, a stanie się elementem zwykłego obiegu odpadów w miejscu zamieszkania. Właśnie wtedy kaucjomat może zacząć działać jak paczkomat: blisko, szybko i bez zbędnej wyprawy.