Gdy wiosną 2020 roku wybuchła pandemia i okazało się, że globalne łańcuchy dostaw zawodzą, pojawiły się nadzieje, że Europa – w tym Polska – stanie się beneficjentem przenoszenia produkcji bliżej rynków zbytu. Mowa o near-shoringu i friend-shoringu, które wymagają bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ). Kilka lat później dane pokazują jednak bardziej złożony obraz – zwracają uwagę ekonomiści mBanku.
Near-shoring oznacza relokację produkcji do krajów położonych geograficznie bliżej głównych rynków sprzedaży. Friend-shoring kładzie nacisk nie na odległość, lecz na bezpieczeństwo polityczne i relacje sojusznicze. Z polskiej perspektywy większe oczekiwania wiązano z tym pierwszym scenariuszem, szczególnie w kontekście firm z Europy Zachodniej.
Napływ BIZ rósł, ale krótko
Polska w ostatnich latach odnotowała wyraźny wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ). Nie był on jednak trwały. Dane prezentowane przez mBank pokazują, że najsilniejszy napływ kapitału przypadł na lata 2021-2023, a jego głównym źródłem były reinwestowane zyski przedsiębiorstw już obecnych w kraju.
Sprzyjało temu otoczenie makroekonomiczne. Inflacja zaczynała przyspieszać, a wzrost płac pozostawał względnie stabilny. Sytuacja ta doprowadziła do istotnego wzrostu zysków sektora przedsiębiorstw – wykuto wówczas termin «nadwyżkowych zysków». Właściciele mogli te zyski wypłacić do swoich krajów, ale w dużej mierze zdecydowali się pozostawić kapitał w Polsce.
Usługi wygrywają z przemysłem
Struktura sektorowa BIZ pokazuje wyraźne przesunięcie w stronę usług. O ile w przetwórstwie przemysłowym napływ kapitału był ograniczony, o tyle usługi – handel, działalność profesjonalna, finanse oraz informacja i komunikacja – przyciągały inwestorów coraz skuteczniej.
W 2023 roku widoczny był spadek zainteresowania przemysłem, co zbiegło się z okresem bardzo wysokich cen energii. To właśnie koszty energii pośrednio wpływały na decyzje o anulowaniu dużych projektów, takich jak fabryka półprzewodników Intela czy kompleks energetyczno-chemiczny w Kędzierzynie-Koźlu.
Istotnym czynnikiem była też dochodowość BIZ. W usługach rosła ona systematycznie, podczas gdy w przemyśle zachowywała się znacznie słabiej. To wzmacniało skłonność do reinwestycji zysków i zwiększało atrakcyjność sektora usługowego, mimo rosnących kosztów pracy. Stoi to w kontrze do hipotez o ograniczeniu konkurencyjności usług przez drożejącą pracę. Ekonomiści mBanku sugerują, że najwyraźniej produktywność polskich usług pozostaje na bardzo dobrym poziomie.
Jednocześnie wysokie ceny energii w Polsce stawały się barierą dla części inwestycji przemysłowych. Analitycy mBanku zwracają jednak uwagę, że wraz z rozwojem czystej energii ten problem może stopniowo tracić na znaczeniu.
Skąd napływa kapitał?
Geograficznie największy napływ BIZ pochodził z Europy. Dominowały kraje takie jak Niemcy, Hiszpania, Holandia oraz Wielka Brytania. W wielu przypadkach kapitał trafiał do Polski przez centra finansowe, m.in. Luksemburg czy Irlandię, co utrudnia jednoznaczne wskazanie faktycznego kraju pochodzenia inwestycji.
Większość napływu BIZ z Europy miała charakter udziałowy. To oznacza napływ świeżego kapitału, a nie tylko reinwestycje czy pożyczki wewnątrzgrupowe – zwraca uwagę mBank.
Z Azji największą rolę odegrała Korea Południowa, zwłaszcza w obszarze produkcji baterii do samochodów elektrycznych. Napływ ten był jednak skoncentrowany głównie w latach 2021-2022. Wojna w Ukrainie prawdopodobnie zniechęciła do kontynuacji inwestycji albo plany po prostu nie zostały zrealizowane – uważają analitycy mBanku.
Polska na tle regionu
Na tle Czech, Węgier i Słowacji Polska wyróżnia się relatywnie stabilnym napływem BIZ. W Czechach dominowały reinwestowane zyski, a na Węgrzech i Słowacji widoczna była większa zmienność i odpływy kapitału, powiązane m.in. z napięciami politycznymi i niepewnością regulacyjną.
W Polsce inwestorzy nie tylko nie wycofywali się masowo w czasie pandemii i wojny w Ukrainie, ale też utrzymywali zaangażowanie kapitałowe, co świadczy o postrzeganej stabilności makroekonomicznej.
Near-shoring bez przełomu
Dane nie potwierdzają jednak tezy, że Polska stała się dużym beneficjentem near-shoringu w przemyśle. Wzrost BIZ koncentrował się głównie w usługach, a nie w relokacji produkcji na szeroką skalę.
Możliwe, że część procesów near-shoringowych faktycznie miała miejsce, ale ich skala była mniejsza, niż oczekiwano w pierwszych latach po pandemii. Gdy globalne napięcia zaczęły słabnąć, entuzjazm inwestorów wobec relokacji produkcji również wyraźnie przygasł. W 2024 roku widoczne było już obniżenie napływu BIZ. Według mBanku jest możliwe, że proces near-shoringu będzie realizowany stopniowo przez kolejne lata. Na razie jednak dane sugerują, że Polska pozostaje atrakcyjnym miejscem dla kapitału zagranicznego, ale raczej jako centrum usługowe niż nowa fabryka Europy.
Polecamy również:
- Indie korygują kurs w energetyce odnawialnej. Rynek zweryfikował ambitne plany
- Migranci ratują rynek pracy, prawo im nie pomaga. Pracodawcy czekają miesiącami na decyzje
- Eksperci alarmują w sprawie WIBOR-u. Obciążenie sądów może szybko wzrosnąć
